Το ημερολόγιο δείχνει 1987, και ο Βρετανός συγγραφέας Anthony Burgess ολοκληρώνει το σενάριο για μια θεατρική παράσταση βασισμένη στο μυθιστόρημά του «Το Κουρδιστό Πορτοκάλι». Ακολουθεί πιστά τις περιπέτειες των ηρώων του βιβλίου, αλλά στο φινάλε της δεύτερης πράξης περιλαμβάνει μια μάλλον περίεργη σκηνοθετική οδηγία. «Ένας άντρας με ψεύτικο μούσι σαν του Stanley Kubrick μπαίνει στην σκηνή. Παίζει με πάθος το “I’m singin’ in the rain” με μια τρομπέτα. Τον πετάνε έξω με τις κλοτσιές.» Σε κάποιον που δεν γνωρίζει το παρασκήνιο μια τέτοια αναφορά θα φαινόταν απροσδόκητα επιθετική. Παρά το ότι χρειάστηκαν αρκετά χρόνια, η κόντρα συγγραφέα και σκηνοθέτη ήταν πια ορατή.

Σε κάποιον πάλι που γνωρίζει το παρασκήνιο, η αντίθεση ίσως και να ήταν προφανής από την αρχή. Στην μία γωνία έχουμε έναν αιρετικό τελειομανή Νεοϋορκέζο με έφεση στις «δημιουργικές διαφορές» με αρκετούς από τους συνεργάτες του. Το 1962 είχε «τολμήσει» να μεταφέρει στην μεγάλη οθόνη την παιδεραστία του μυθιστορήματος «Λολίτα». Ακόμη περισσότερο, είχε πείσει τον Peter Sellers να συμμετέχει σε αυτό. Η σημασία που έδινε στην λεπτομέρεια είναι αξιοσημείωτη, και πρακτικά κάθε ταινία του από το «Spartacus» (1960) και μετά είναι πασίγνωστη και θεωρείται crème de la crème στην κατηγορία της.

Ο Stanley Kubrick στα γυρίσματα της ταινίας του «Το Κουρδιστό Πορτοκάλι».

Στην άλλη γωνία έχουμε τον ηθικολόγο και πιστό καθολικό Burgess. Ένα από τα έργα του ήταν και το σενάριο της σειράς του Franco Zeffirelli «Ο Ιησούς από την Ναζαρέτ». Ναι, της γνωστής. Εργάστηκε για έξι χρόνια ως δάσκαλος στην Μαλαισία και το Βόρνεο, ώσπου το 1959 διαγνώστηκε με όγκο στον εγκέφαλο. Οι γιατροί του έδωσαν έξι μήνες ζωής, στην διάρκεια των οποίων αποφάσισε να αφιερωθεί στην συγγραφική του καριέρα. Η διάγνωση αποδείχτηκε εσφαλμένη, και ο συγγραφέας έζησε μέχρι το 1993. Μέσα στο θαυματουργό 1959, όμως, πρόφτασε να ολοκληρώσει πεντέμισι μυθιστορήματα. Ένα από αυτά ήταν και το προσχέδιο για αυτό που θα δημοσιοποιούσε το 1962 με τίτλο «Το Κουρδιστό Πορτοκάλι».

Η θεματολογία του βασίστηκε σε τρεις θεματικούς άξονες, ιδιαίτερα αγαπητούς κατά την δεκαετία του ’60. Την έξαρση της βίας από εφηβικές συμμορίες, τον συμπεριφορισμό και την επίδραση της «υψηλής τέχνης» στην διαμόρφωση της ηθικής. Οι συγκρούσεις δύο λονδρέζικων εφηβικών συμμοριών με δεκάδες μέλη, των Mods και των Rockers, είχαν ήδη απασχολήσει αρκετές φορές τα Νέα του BBC. H παιδαγωγική μέθοδος του συμπεριφορισμού βασιζόταν στην σύνδεση συμπεριφορών με θετικά/αρνητικά ερεθίσματα. Ένας από τους βασικούς εκφραστές αυτής της μεθόδου ήταν ο ψυχολόγος B. F. Skinner. Κατά τη δήλωσή του, σε μια ουτοπική κοινωνία οι άνθρωποι θα είχαν την ψευδαίσθηση της ελευθερίας, ενώ θα ήταν απόλυτα ελεγχόμενοι. Δυστυχώς, κάποια παρακλάδια αυτής της μεθόδου αξιοποιήθηκαν στο σχολικό περιβάλλον μέχρι και τα τέλη της δεκαετίας του ’90…

Ο Stanley Kubrick και ο Malcolm McDowell στο γύρισμα της κλασικής σκηνής βασανιστηρίου.

Ο Burgess απεχθανόταν τέτοιες ιδεολογίες, σε αντίθεση με αρκετούς κατοίκους του δυτικού κόσμου που έτρεμαν την φιλελεύθερη και σοσιαλιστική «απειλή». Είχε αποκαλέσει το βιβλίο του Skinner «Beyond Freedom and Dignity» ένα από τα «πιο επικίνδυνα βιβλία που έχουν γραφτεί ποτέ». Ένα ακόμη έργο κατά των ιδεών του τρελογιατρού ήταν και το «Στην Φωλιά του Κούκου» του Ken Kesey. Η σχεδόν σατυρική απάντηση του Burgess, που συμμεριζόταν απόλυτα και ανέδειξε ο Kubrick, ήταν κάτι σαν «σιγά μην μας φορέσεις και ζουρλομανδύα και μας αναγκάσεις να δούμε ξύλο και τσόντες με κλαπάκια στα μάτια». Όσον αφορά την χρήση της μουσικής, μια δημοφιλής άποψη τότε ήταν ότι ίσως τελικά και να μην αρκεί για να εξημερώσει τα ήθη. Διοικητές στρατοπέδων συγκέντρωσης λάτρευαν συνθέτες όπως ο Βάγκνερ και ο Μπετόβεν, χωρίς αυτό να τους εμποδίσει να διαπράξουν εγκλήματα πολέμου. Η άποψη αυτή αναδεικνύεται ακόμη καλύτερα στην ταινία «Valkyrie» (2008).

Ακόμη και μπροστά στην χριστιανική του ηθική, ο Burgess θεωρεί σπουδαιότερο δώρο του Θεού στον άνθρωπο την ελεύθερη βούληση. Παρά την αποστροφή του για την βία, οι υπερβολικά βίαιες σκηνές στο μυθιστόρημά του («ultra-violence») εκφράζουν αυτήν ακριβώς την θέση. Καμία παράνομη πράξη και κανένα αποτρόπαιο έγκλημα δεν είναι χειρότερο από την έλλειψη ελευθερίας πραγματοποίησής του. Από τα 21 όμως κεφάλαια του βιβλίου του (η τότε ηλικία ενηλικίωσης στην Βρετανία) αφιερώνει το τελευταίο στην ειλικρινή μεταμέλεια του πρωταγωνιστή του. Όσο ο Κένεντι είναι ζωντανός υπάρχουν ακόμη περιθώρια αισιοδοξίας. Όταν το «Κουρδιστό Πορτοκάλι» τυπώθηκε για την αμερικανική αγορά -και σε αυτήν την έκδοση του βιβλίου βασίστηκε ο Kubrick- o Νίξον τα είχε πια περιορίσει. Η απαισιοδοξία ήταν πια μόδα. Ο κυβέρνηση μας κρύβει πράγματα, η κυβέρνηση μας ελέγχει, τα πράγματα σίγουρα δεν πάνε καλά. Ο Αμερικανός εκδότης απαίτησε το τελευταίο κεφάλαιο του βιβλίου να κοπεί. Συγκεκριμένα, το έθεσε ως όρο.

O Stanley Kubrick με τον Malcollm McDowell σε μια εικονική σκηνή της ταινίας.

Ο Burgess δεν ήταν ακόμη ιδιαίτερα δημοφιλής στην άλλη άκρη του Ατλαντικού, και αναγκάστηκε να δεχτεί. Αρχικά δεν πρόβαλε καμιά αντίρρηση απέναντι στο τελικό αποτέλεσμα, ακόμη και μετά την δημοφιλία που απέκτησε η ταινία του Kubrick. Υποστήριξε αντίθετα ότι του άρεσε, ότι ήταν «τεχνικά υπέροχη, σκεπτόμενη, ποιητική, διευρύνει ορίζοντες». Σταδιακά όμως κατέληξε στο συμπέρασμα ότι το έργο του είχε διαφθαρεί. Για εκείνον η βία που είχε χρησιμοποιήσει σαν απλό μέσο είχε τοποθετηθεί στο επίκεντρο. Η τελική «λύτρωση» του πρωταγωνιστή του παρουσιαζόταν σαν μια μεγαλοπρεπή επιστροφή του στην βία. Παρ’ ότι δεν τάχθηκε ποτέ άμεσα κατά της ταινίας, έμμεσες αναφορές στον Kubrick όπως αυτή στο θεατρικό «Κουρδιστό Πορτοκάλι» υπήρξαν αρκετές. Το ίδιο το έργο, εξ’ άλλου, ήταν μια προσπάθεια του συγγραφέα να «διορθώσει» τα φιλοσοφικά ατοπήματα του σκηνοθέτη.

Κίνητρο ήταν -και σε αυτό ταιριάζει απόλυτα με τον Kubrick- ότι έδινε και αυτός πολύ μεγάλη σημασία στην λεπτομέρεια. Το όνομα του πρωταγωνιστή του, «Alex», είναι συνδυασμός του ελληνικού στερητικού α- και του λατινικού lex (=νόμος). «Άνομος» λοιπόν. Το βασικότερο ίσως στοιχείο του βιβλίου του, που το τοποθετεί ανάμεσα στα αριστουργήματα της βρετανικής λογοτεχνίας, είναι η χρήση μιας πολύ ιδιαίτερης μορφής αργκό σε όλη την έκταση του βιβλίου. Δεν αποτελεί ολόκληρη νέα γλώσσα, όπως τα ξωτικίστικα του Tolkien ή τα ντοθράκι του Martin, αλλά συνδυασμό σαιξπηρικών εκφράσεων με παραποιημένες ρωσικές λέξεις. Ο Alex αποκαλεί τους συνεργάτες του «droogs», λέξη που προκύπτει από την αντίστοιχη ρωσική друг («ντρουγκ») που σημαίνει κολλητός. Το «horrorshow» («γαμάτο») προκύπτει από την λέξη хорошо («κοροσό») που σημαίνει καλός, και το «devotchka» («γκόμενα») από την λέξη девочка («ντεβότσκα») που σημαίνει «κοπέλα». Ακόμη και το όνομα της αργκό, «nadsat», αποτελεί παραποίηση μιας ρωσικής λέξης για το «έφηβος».

Πίσω από τις κάμερες ενός από τα τελευταία πλάνα της ταινίας.

Όπως και ο Burgess όμως, έτσι και ο Kubrick κρύβει τα δικά του κόλπα. Στην σκηνή όπου οι δυο αστυνομικοί σέρνουν τον Alex, αυτός στα αριστερά του έχει αριθμό υπηρεσίας 665 και αυτός στα δεξιά του 667. Ποιος είναι στην μέση; Όταν ο συγγραφέας σηκώνει τον Alex απ’ τα μακαρόνια, το μπέικον που είναι κολλημένο στα χείλη του θυμίζει το μουστάκι του Χίτλερ. Οι πραγματικές θεωρίες συνωμοσίας όμως προχωρούν ακόμη βαθύτερα. Ο Kubrick είχε υποστηρίξει ανοιχτά πολιτικούς που θεωρούσαν ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν είναι παρά μια συγκεκαλυμμένη δράση των νεοναζί. Μια από τις σκηνές που παρακολουθεί ο Alex κατά την θεραπεία του δείχνει τον ναζιστικό στρατό να προελαύνει. Αυτή η λεπτομέρεια δεν υπήρχε στο βιβλίο· το ίδιο ισχύει για την μουσική που θα ακουγόταν στην διάρκεια της παρέλασης. Ο Kubrick αποφάσισε να χρησιμοποιήσει την «Ωδή στην Χαρά» του Μπετόβεν. Είχε ήδη επιλεγεί σαν ύμνος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου…

Fun Fact!

Ο ψηλός γεροδεμένος σωματοφύλακας του συγγραφέα Mr. Alexander ήταν ο ψηλός γεροδεμένος Sith πίσω από την στολή του Darth Vader, David Prowse.

Ένα από τα στοιχεία της ταινίας που άρεσαν στον Burgess ήταν η ερμηνεία του Malcolm McDowell στον πρωταγωνιστικό ρόλο. Έκαναν μάλιστα κάποιες εμφανίσεις μαζί για την προώθηση της ταινίας, αλλά και την αποκωδικοποίηση της πραγματικής της ηθικής. Ο Kubrick είχε διακρίνει τον McDowell από την ερμηνεία του στο «if….» (1968) και τον επέλεξε χωρίς οντισιόν. Εκείνος, αντίθετα, υποστήριξε ότι στην αρχή δεν είχε ιδέα ποιος ήταν ο Kubrick. Θα τον γνώριζε όμως πολύ σύντομα… Η σκηνή κατά την οποία ο επιτηρητής φτύνει τον Alex στο πρόσωπο γυρίστηκε αρκετές φορές μέχρι το σάλιο να προσγειωθεί ακριβώς όπως θα ήθελε ο σκηνοθέτης, ενώ η αντίστοιχη όπου ο υπουργός τον ταΐζει χρειάστηκε 74 λήψεις μέχρι να τελειοποιηθεί. Η ιδέα να τραγουδήσει το «I’m singin’ in the rain» στην σκηνή του βιασμού ήταν του McDowell. Όταν κάποια χρόνια αργότερα συνάντησε τον Gene Kelly σε ένα πάρτι, εκείνος του γύρισε την πλάτη.

Κάποιοι από τους ηθοποιούς που χρησιμοποιήθηκαν στο «Κουρδιστό Πορτοκάλι» ήταν τακτικοί συνεργάτες του Kubrick, όπως οι Patrick Magee, Anthony Sharp και Philip Stone. Τα γυρίσματα έγιναν σχεδόν εξ’ ολοκλήρου σε πραγματικές τοποθεσίες. Ενδεικτικά, το δισκάδικο που επισκέφτηκε ο πρωταγωνιστής είναι το παλιό Chelsea Drugstore που μέχρι και την δεκαετία του ’80 ήταν πασίγνωστο και στο οποίο σύχναζαν οι Rolling Stones. Τα μόνο σκηνικό που κατασκευάστηκε για την ταινία ήταν το Korova Milk Bar. Η περιγραφή των cult πια στολών της αληταρίας δίνεται και στο βιβλίο, αλλά κάποιες αλλαγές -όπως το προστατευτικό έξω από το παντελόνι- έγιναν από τον σκηνοθέτη και τον πρωταγωνιστή.

Σκηνοθέτης και κάστ κάνουν διάλειμμα από το γύρισμα.

Παρά τις συνεχείς αναφορές στον Μπετόβεν, ο Ροσσίνι έχει πιο έντονη παρουσία στο soundtrack. Πολλά κομμάτια κλασικής μουσικής ακούγονται αυτούσια, ενώ πολλά ακόμη έχουν υποστεί επεξεργασία με το θρυλικό αναλογικό συνθεσάιζερ Moog από τον/την πρωτοπόρο της ηλεκτρονικής μουσικής Walter/Wendy Carlos. Η διπλή ονομασία οφείλεται στο ότι, αν και γεννήθηκε αγόρι, ο Walter Carlos πολύ σύντομα κατέληξε στο συμπέρασμα ότι θα έπρεπε να ανήκει στο αντίθετο φύλο. Η εγχείρηση αλλαγής έγινε έναν χρόνο μετά, το 1973. Το 1968 είχε κυκλοφορήσει το «Switched-On Bach», ένα από τα πρώτα άλμπουμ μουσικής αποκλειστικά ηλεκτρονικής, βασισμένης σε τροποποιημένα κλασικά κομμάτια. Μετά το «Κουρδιστό Πορτοκάλι» συνεργάστηκε ξανά με τον Kubrick στο «The Shining» (1980) και υπέγραψε την μουσική της πρωτοποριακής ταινίας επιστημονικής φαντασίας «Tron» (1982). Η μουσική της Wendy Carlos επηρέασε μια μεγάλη σειρά καλλιτεχνών ηλεκτρονικής μουσικής, όπως οι Daft Punk, που ανέλαβαν μεταξύ άλλων το soundtrack του sequel του «Tron», «Tron: Legacy» (2010).

Έμπνευση για τα σκηνικά αποτέλεσε η επιδεικτική πολυχρωμία των seventies, σε συνδυασμό με την ανάλογη ερωτική τέχνη και σοβιετική εξτραβαγκάντζα. Για να δημιουργήσει το χαρακτηριστικό ονειρικό κλίμα ο Kubrick κατέφυγε σε πλάνα ελαφρώς παραμορφωμένα και «θολά» που επιτεύχθηκαν χάρη σε κάμερες με ευρυγώνιους φακούς, όπως οι Kinoptik Tegea των 9.8mm. Για να αποφύγει τον χαρακτηρισμό «πορνογραφία» ο σκηνοθέτης χρησιμοποίησε γρήγορη κίνηση σε μια σκηνή όπου ο Alex ερωτοτροπεί με δύο κορίτσια (που στο βιβλίο ήταν δέκα χρονών). Η ίδια τεχνική είχε χρησιμοποιηθεί από τον Ιάπωνα Toshio Matsumoto στην ταινία «Funeral Parade of Roses» (1969).

Ο Kubrick, σχολαστικός όπως πάντα, δείχνει στον οπερατέρ την δουλειά του.

Όλα τα παραπάνω εξασφάλισαν στο «Κουρδιστό Πορτοκάλι» τέσσερις υποψηφιότητες για Όσκαρ, μεταξύ των οποίων και Καλύτερης Ταινίας. Δεν κέρδισε τελικά κανένα, αλλά μαζί με το «Midnight Cowboy» (1970) έγινε η μοναδική X-rated ταινία που το έχει καταφέρει. Ως το 1982 η αμερικανική καθολική εκκλησία απαγόρευε στους πιστούς της να δουν την ταινία. Σε αντίθεση με την κοινή άποψη, δεν απαγορεύτηκε στην Μεγάλη Βρετανία. Λόγω κατηγοριών για προώθηση της βίας από τις βρετανικές αρχές, ο ίδιος ο Kubrick αποφάσισε να μην επιτρέψει την προβολή της εκεί. Η απαγόρευση αυτή τηρήθηκε ως τον θάνατό του το 1999. Παρά τις αντιδράσεις η ταινία έχει κατορθώσει να μετατραπεί σε σύμβολο της ποπ κουλτούρας, με δεκάδες αναφορές σε ταινίες, σειρές, κολλάζ, αποκριάτικες στολές κλπ.

 

 

Ο ίδιος ο Burgess υποστήριξε ότι η έκφραση «clockwork orange» υπάρχει στην αργκό. Αναφέρεται πιθανόν στην λονδρέζικη έκφραση «as queer as a clockwork orange» («ζουρλός σαν κουρδιστό πορτοκάλι»). Έχει ήδη αναφερθεί ότι έζησε για ένα διάστημα στην Μαλαισία, στην τοπική γλώσσα της οποίας η λέξη άντρας/άνθρωπος ακούγεται σαν «οράνγκ». Δεν είναι απίθανο λοιπόν ο ίδιος να άκουγε ένα καλά κρυμμένο «κουρδιστός άνθρωπος» στον τίτλο του. Το νόημα είναι το ίδιο, επιχειρεί να σατιρίσει μια κατάσταση όπου γίνεται προσπάθεια κάτι φυσικό και όχι μηχανικό να «κουρδιστεί». Η ιδέα ότι το «Κουρδιστό Πορτοκάλι» θα έμενε στην ιστορία ως το γνωστότερο έργο του δεν του άρεσε καθόλου. Όχι τόσο λόγω του περιεχομένου, αλλά για να μην χαθεί στην σκιά του Kubrick. Αν εμφανιζόταν ξαφνικά στο σήμερα λέτε να πετούσε από χαρά; Αμφιβάλλω. Αν όμως δίναμε μια ευκαιρία στο καταπληκτικό βιβλίο του (στα αγγλικά προφανώς) ίσως και να μας συγχωρούσε.

Tags:

  • Το κουρδιστό μπισκότο συνήθως διαβάζει ό,τι πέσει στα χέρια του. Τον υπόλοιπο καιρό κάνει ότι σπουδάζει στο πολυτεχνείο, προσποιείται τον καθηγητή θετικών επιστημών και παριστάνει τον συγγραφέα. Λατρεύει τον θεούλη Kubrick και τον θεούλη Nolan, ειδικά όποτε σαλιαρίζουν με την επιστημονική φαντασία. Παραδέχεται χωρίς κουκούλα ότι αγαπά τις κουλτουριάρικες ταινίες, θεωρεί τον Michael Bay λιγάκι επιδειξία και κάγκουρα. Αν παραβλέψεις την εμμονή του με τα πιασάρικα plot twist και τα soundtrack, ίσως και να τον συμπαθήσεις

  • Προβολή σχολίων

Comments are closed.

Προτεινόμενα

«Young Frankenstein» – Η ιστορία πίσω από την ταινία

Στις είκοσι Απριλίου του 1815, το ηφαίστειο στο όρος Ταμπόρα της Ινδονησίας εξερράγη. Ένα ...

«Η Ζωή είναι Ωραία» – Αφιέρωμα

Τι είπατε μπροστά στα παιδιά σας την τελευταία φορά που τελείωσε ο καφές και ...

«Amadeus» – Ο Αγαπητός του Θεού

Ποιος θα ήταν άραγε δικαιότερο να οριστεί για να περιγράψει την ζωή ενός ενανθρωπισμένου ...

«Unforgiven» – Αφιέρωμα

Όταν το «Unforgiven» του Clint Eastwood έφυγε από τα Oscar με τέσσερα βραβεία παραμάσχαλα, ...